Hindistan Silahlı Qüvvələrinin Müdafiə Qərargah rəisi general Anil Çauhanın Ermənistana səfəri çərçivəsində ona Ermənistan və Hindistan istehsalı olan silah-sursat nümunələrinin nümayiş etdirilməsi son illər sürətlə genişlənən hərbi-texniki əməkdaşlığın növbəti ictimai nümayişi kimi qiymətləndirilə bilər. Ermənistan müdafiə naziri Suren Papikyanın yaydığı görüntülərdə Hindistanın İrəvana tədarük etdiyi artilleriya vasitələri, raket sistemləri, eləcə də yerli istehsal silah və pilotsuz uçuş aparatlarının nümayiş etdirilməsi bu əməkdaşlığın artıq sadəcə müqavilə səviyyəsindən çıxaraq real təchizat mərhələsinə keçdiyini göstərir. Nümayiş olunan sistemlər arasında orta mənzilli “Akash-1S” hava müdafiə sistemi, “Pinaka” çoxlüləli raket atıcı sistemi, 155 millimetrlik müxtəlif artilleriya sistemləri və pilotsuz uçuş aparatları yer alıb. Erməni hərbi analitik Leonid Nersisyan bu satınalmaların İkinci Qarabağ müharibəsindən qaynaqlanan itkilərin kompensasiyası və ordunun imkanlarının artırılması istiqamətində atılmış addımlar olduğunu vurğulayıb.
Bu seriyanın birinci hissəsində Fransız mənşəli, Hindistanın “Bharat Forge” şirkəti tərəfindən istehsal edilən “Trajan” 155 millimetrlik yedəkli haubitsasının texniki xüsusiyyətlərini, konstruktiv fəlsəfəsini və Qafqaz əməliyyat mühitinə uyğunluğunu təhlil etmişdik. İndi isə eyni şirkətin müstəqil olaraq hazırladığı, Ermənistanın artilleriya arsenalına daxil edilən ikinci əsas sistem olan “MArG 155” özüyeriyən haubitsasına keçirik. Bu iki sistem zahirən eyni kalibrə, yəni 155 millimetrə malik olsa da, fəlsəfə, konstruksiya, taktiki rol və əməliyyat mühitinə uyğunluq baxımından bir-birindən köklü şəkildə fərqlənir və Ermənistanın artilleriya modernizasiyasının iki fərqli istiqamətini əks etdirir.
“MArG 155” tam açılışı ilə “Mobil Artilleriya Silah Sistemi” mənasını verən, “Bharat Forge” tərəfindən sıfırdan layihələndirilmiş yüngül sinifli özüyeriyən haubitsadur. Sistemin əsas konstruktiv ideyası 155 millimetrlik topun yüksək hərəkətlilik platforması üzərində yerləşdirilməsidir. Ənənəvi özüyeriyən haubitsalar, məsələn “PzH 2000”, “K9 Thunder”, “CAESAR” və ya “Archer” kimi sistemlər adətən ağır zirehli şassi və ya yük maşını platforması üzərində qurulur və döyüş çəkiləri iyirmi ilə əlli ton arasında dəyişir. “MArG 155” isə bu ənənəni qıraraq sistemi əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirməyə çalışır. Platformanın əsasını yüksək keçicilik qabiliyyətinə malik yüngül taktiki nəqliyyat vasitəsi təşkil edir ki, bu da sistemin ümumi döyüş çəkisini klassik özüyeriyən haubitsalarla müqayisədə kəskin şəkildə azaldır. Açıq mənbələrdə sistemin döyüş çəkisinin on iki ilə on dörd ton arasında olduğu göstərilir ki, bu da onu dünyada ən yüngül 155 millimetrlik özüyeriyən artilleriya sistemlərindən birinə çevirir.
Bu yüngüllüyün arxasında ciddi mühəndislik kompromisləri dayanır. 155 millimetrlik artilleriya qurğusunun atəşi zamanı yaranan geri təpmə qüvvəsi son dərəcə yüksəkdir və bu enerjinin təhlükəsiz şəkildə idarə olunması əsas konstruktiv problemdir. Bu məqsədlə ya kütləsi böyük, ağır şassi tətbiq olunur ki, öz çəkisi hesabına geri təpməni udaraq sabitliyi təmin etsin, ya da yüksək effektivliyə malik hidropnevmatik geri təpmə azaltma sistemi istifadə edilir ki, yüngül platformanın konstruksiyasına düşən dinamik yük minimuma endirilsin. “MArG 155” ikinci yanaşmaya söykənir: topun geri təpə sistemi, lülənin geri hərəkət mexanizmi və platformanın amortizasiya həlləri birlikdə geri təpmə enerjisini idarə etməlidir. Lakin fizikanın əsas qanunları burada məhdudiyyət qoyur: eyni kalibr, eyni barıt yükü və eyni mərmini atan iki top eyni geri təpə impulsunu yaradır, fərq yalnız bu impulsun necə paylanmasındadır. Yüngül platformada bu impulsun paylanması üçün ya atəş zamanı platformanın hərəkət etməsinə yol verilir ki, bu dəqiqliyi azaldır, ya da daha mürəkkəb və bahalı geri təpə azaltma sistemləri tətbiq olunur. Hər iki halda yüngüllüyün bir qiyməti var və bu qiymət “MArG 155”in texniki profilini müəyyən edən əsas amildir.
Topun lüləsi otuz doqquz kalibrlik uzunluğa malikdir ki, bu göstərici müasir 155 millimetrlik artilleriya üçün orta səviyyədir. Müqayisə üçün, “Trajan” qırx iki kalibrlik lüləyə malikdir, “PzH 2000” və “K9 Thunder” isə əlli iki kalibrlik versiyalarda da mövcuddur. Lülə uzunluğu birbaşa mənzilə təsir edir: daha uzun lülə barıt qazlarının mərmiyə daha uzun müddət təzyiq göstərməsinə imkan verir, bu da çıxış sürətini və nəticədə mənzili artırır. Otuz doqquz kalibrlik lülə standart mərmi ilə təxminən iyirmi dörd ilə iyirmi səkkiz kilometr, reaktiv mərmi ilə isə otuz ilə otuz beş kilometr mənzil təmin edir. Bu göstəricilər müasir döyüş meydanı üçün məqbuldur, lakin qırx beş və ya əlli iki kalibrlik sistemlərin təmin etdiyi qırx ilə əlli kilometrlik mənzillərdən əhəmiyyətli dərəcədə azdır. Ermənistanın eyni zamanda qırx iki kalibrlik “Trajan” haubitsasını da alması bu mənzil fərqini qismən kompensasiya edir: “Trajan” uzun mənzilli atəş dəstəyi verir, “MArG 155” isə daha çevik, daha mobil birbaşa dəstək funksiyasını yerinə yetirir.
Platformanın hərəkətlilik xüsusiyyətləri “MArG 155”in əsas satış nöqtəsidir. Yüngül çəki və yüksək keçicilikli şassi sayəsində sistem asfalt yollarla saatda səksən ilə doxsan kilometr sürətlə hərəkət edə bilər, torpaq yollarda və relyefi mürəkkəb ərazilərdə isə klassik özüyeriyən haubitsalardan əhəmiyyətli dərəcədə üstün manevr qabiliyyəti göstərir. Mövqe dəyişdirmə vaxtı, yəni atəş mövqeyinə gəlmə, atəş açma və mövqeyi tərk etmə dövrəsi artilleriya sağqalmasının ən kritik göstəricisidir, çünki müasir döyüş meydanında əks-batareya radarları atəş açan topun koordinatlarını saniyələr ərzində müəyyən edir və cavab atəşi bir neçə dəqiqə ərzində gəlir. “MArG 155” kimi yüngül və çevik sistem mövqe dəyişdirməni daha sürətli həyata keçirərək əks-batareya atəşindən qaçma şansını artırır. Bu üstünlük xüsusilə Qafqaz kimi dağlıq və mürəkkəb relyefli ərazidə daha da böyüyür, çünki ağır özüyeriyən haubitsaların hərəkət edə bilmədiyi dar dağ yollarında, keçidlərdə və sıldırım yamaclarda “MArG 155” hərəkət edə bilir.
Lakin Qafqazın əməliyyat mühiti “MArG 155” üçün həm imkanlar, həm də ciddi sınaqlar yaradır. Ermənistanın şərq sərhədi boyunca, Zəngəzur dəhlizi bölgəsində, Göyçə gölü ətrafında və şimal-şərq istiqamətində hündürlük fərqləri çox böyükdür: vadilər, dağ keçidləri, sıx meşəlik yamaclar və dar dərələr ərazinin əsas xarakteristikalarıdır. Bu cür mühitdə yüngül platformanın üstünlükləri aydındır: dar yollarda manevr, sürətli mövqe dəyişdirmə, körpülərdən keçmə imkanı və nəqliyyat infrastrukturunun məhdud olduğu ərazilərdə yerləşdirilmə. Qırx ilə əlli tonluq klassik özüyeriyən haubitsalar bu ərazidə nəqliyyat baxımından ciddi məhdudiyyətlərlə üzləşir: körpülərin yük tutumu, yolların eni, dönüş radiusları və yamaclarda dayanıqlıq problemləri yaranır. “MArG 155” bu problemlərin çoxunu aradan qaldırır.
Bununla belə, dağlıq ərazidə atəş açma spesifik tələblər qoyur ki, bunlar “MArG 155”in konstruktiv xüsusiyyətləri ilə həmişə uyğun gəlmir. Yüksək bucaq altında atəş açma, yəni böyük elevasiya (lülənin qaldırılma bucağı – red.) bucaqları dağ döyüşlərində tez-tez lazım olur: hədəf dağın arxasında, dərədə və ya təpənin üzərində ola bilər və topun lüləsini yüksək bucağa qaldırmaq tələb olunur. “MArG 155”in elevasiya diapazonu haqqında dəqiq açıq məlumat məhduddur, lakin yüngül platformada yüksək elevasiya bucağı geri təpə vektorunun daha çox şaquli komponentə çevrilməsi deməkdir ki, bu da platformanın şassisini yerə daha güclü basır və dayaq sisteminə əlavə yük verir. Eyni zamanda yüksək bucaqda atəş zamanı platformanın arxa hissəsinə düşən yük artır və yüngül şassinin bu yükə davamlılığı uzunmüddətli istismarda sual yaradır.
Dağlıq ərazidə sabit atəş platforması yaratmaq üçün “MArG 155” dayaq ayaqlarından istifadə edir. Bu dayaqlar atəş zamanı platformanı sabitləşdirir və geri təpə enerjisinin yerə ötürülməsini təmin edir. Lakin dayaqların səmərəliliyi birbaşa zəminin xarakteristikasından asılıdır. Qayalıq səthdə dayaqlar sürüşə bilər, yumşaq torpaqda isə bataraq sabitliyi itirə bilər. Qafqazın tipik zəmini çox vaxt daşlı, qeyri-bərabər və mövsümdən asılı olaraq palçıqlı olur ki, bu da dayaq sisteminin etibarlılığına əlavə yük qoyur. Ağır özüyeriyən haubitsaların kütləsi özü sabitlik yaradır, lakin yüngül platformada bu sabitlik mexaniki dayaqlarla təmin edilməlidir və dayaq sisteminin nasazlığı bütün atəş prosesini poza bilər.
İqlim şəraiti ayrıca diqqətə layiq məsələdir. Ermənistanın dağlıq bölgələrində qış aylarında temperatur mənfi iyirmi ilə mənfi otuz dərəcəyə düşə bilər, qar örtüyü qalın olar, yollar buzlana bilər. Yay aylarında isə temperatur müsbət qırx dərəcəyə yaxınlaşa bilər, toz və quru şərait hakim olar. Bu temperatur diapazonu bütün mexaniki və elektron sistemlər üçün ciddi sınaqdır. Hidravlik geri təpmə azaltma sisteminin mayesi soyuqda qatılaşa bilər ki, bu da geri təpənin düzgün idarə edilməməsinə və struktural zədələnmə riskinə gətirir. Mühərrikin işə düşməsi, transmissiyanın reaksiya vaxtı və elektronikanın etibarlılığı ekstremal soyuqda azalır. İstidə isə mühərrikin həddindən artıq qızması, lülənin aşınmasının sürətlənməsi və heyətin yorulması problemləri ortaya çıxır. “Bharat Forge” şirkəti “MArG 155”i əsasən Hindistanın şimal sərhədləri, yəni Himalay bölgəsi üçün layihələndirib ki, orada da ekstremal soyuq və dağlıq şərait mövcuddur. Bu baxımdan sistemin soyuğa dözümlülüyü müəyyən dərəcədə nəzərə alınmış ola bilər, lakin Cənubi Qafqazın xüsusi iqlim profili ilə Himalayın iqlim profili arasında fərqlər var və sistemin Ermənistanın konkret şəraitinə adaptasiyası əlavə sınaq və tənzimləmə tələb edə bilər.
Sursat təchizatı məsələsi “MArG 155” üçün əməliyyat baxımdan kritik sual yaradır. Yüngül platformanın daxili sursat daşıma həcmi məhduddur. Klassik özüyeriyən haubitsalar, məsələn “K9 Thunder” öz daxilində qırx ilə əlli ədəd mərmi daşıyır ki, bu da müəyyən müddət müstəqil atəş aparmağa imkan verir. “MArG 155” kimi yüngül sistemlərdə daxili sursat ehtiyatı adətən on beş ilə iyirmi ədəd arasında olur ki, bu da atəş davamlılığını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Dağlıq ərazidə sursat təchizatı xüsusilə çətin məsələdir: yollar dar və əlçatmazdır, təchizat xətti hücum altına düşə bilər, helikopterlə təchizat isə hava şəraitindən və rəqibin hava müdafiəsindən asılıdır.
Heyət qorunması “MArG 155”in ən zəif nöqtələrindən biridir. Yüngül platformada ağır zireh yerləşdirmək mümkün deyil, çünki bu, sistemin əsas üstünlüyü olan yüngüllüyü aradan qaldırır. Nəticədə heyət artilleriya qəlpələrinə, kiçik çaplı silah atəşinə, pilotsuz uçuş aparatlarının hücumlarına və mina-partlayıcı qurğulara qarşı minimal qorunmaya malikdir. Müasir döyüş meydanında, xüsusilə PUA təhdidinin son dərəcə yüksək olduğu şəraitdə açıq platformada xidmət edən heyətin sağqalma şansı zirehli özüyeriyən haubitsalarla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə azdır. Ukrayna müharibəsinin təcrübəsi göstərir ki, artilleriya mövqeləri pilotsuz uçuş aparatları tərəfindən daim müşahidə altında saxlanılır və aşkarlanan mövqelərə çox qısa müddətdə zərbə endirilir. Bu şəraitdə açıq platformadakı heyətin qorunması üçün əlavə tədbirlər, məsələn maskalanma torları, mobil sığınacaqlar və fərdi qoruyucu vasitələr tələb olunur ki, bunlar da əməliyyat tempini yavaşladır.
Atəşi idarəetmə sistemi haqqında açıq mənbələrdə məhdud məlumat var. Müasir artilleriya sistemi üçün rəqəmsal atəşi idarəetmə, avtomatik hədəf hesablama, peyk naviqasiyası ilə inteqrasiya, meteoroloji korreksiya və şəbəkəyə qoşulma imkanı standart tələblərdir. “MArG 155”in bu imkanlara nə dərəcədə malik olduğu Ermənistanın artilleriya effektivliyinə birbaşa təsir edəcək. Əgər sistem “atəşi idarəetmə kompüteri + peyk naviqasiya qəbuledicisi + rəqəmsal rabitə” üçlüyünə malikdirsə, onda müasir döyüş meydanının tələblərinə cavab verə bilər. Əgər bu komponentlər məhduddursa və ya ayrıca əlavə edilməlidirsə, o zaman inteqrasiya xərcləri və vaxtı artır. Ermənistanın komanda-idarəetmə infrastrukturunun rəqəmsallaşdırılması prosesində olduğu nəzərə alınsa, yeni artilleriya sistemlərinin bu infrastrukturla necə inteqrasiya ediləcəyi əhəmiyyətli sualdır.
Davamlılıq və texniki xidmət məsələsi uzunmüddətli perspektivdə ən vacib amillərdən biridir. “MArG 155” Hindistan istehsalıdır və Ermənistanın əvvəllər Hindistan artilleriya sistemləri ilə əməliyyat təcrübəsi yoxdur. Bu, ehtiyat hissələri təchizat zəncirinin sıfırdan qurulması, texniki heyətin yenidən hazırlanması, istismar qaydalarının öyrənilməsi və servis infrastrukturunun yaradılması deməkdir. Rusiya istehsalı sistemlərdən Hindistan istehsalı sistemlərə keçid yalnız texniki deyil, həm də institusional transformasiyadır: doktrina, hazırlıq proqramları, logistika planlaması və hətta artilleriya terminologiyası dəyişir. Bu keçid prosesi illər tələb edir və bu müddətdə əməliyyat hazırlığında müvəqqəti azalma riski mövcuddur. Hindistanın coğrafi uzaqlığı da nəzərə alınmalıdır: müharibə şəraitində ehtiyat hissələrinin sürətli tədarükü, texniki mütəxəssislərin göndərilməsi və sursat təchizatı Hindistandan Ermənistana nəqliyyat marşrutlarının uzunluğu və mürəkkəbliyi səbəbindən gecikə bilər.
Dünya analoqları ilə müqayisə “MArG 155”in mövqeyini daha aydın göstərir. Fransanın CAESAR sistemi altı və ya səkkiz təkərli yük maşını platformasında quraşdırılmış 155 millimetrlik haubitsadır, döyüş çəkisi on yeddi ilə on doqquz ton arasındadır, əlli iki kalibrlik lülə qırx kilometrdən artıq mənzil təmin edir. CAESAR Ukrayna müharibəsində real döyüş təcrübəsi qazanıb və sağqalma qabiliyyəti, dəqiqliyi və etibarlılığı sübut olunub. İsveçin “Archer” sistemi tam avtomatlaşdırılmış, qapalı kabin və zirehli platformaya malik özüyeriyən haubitsadur ki, heyətin qorunması baxımından “MArG 155”dən əhəmiyyətli dərəcədə üstündür. Türkiyənin “Fırtına” özüyeriyən haubitsası “K9 Thunder” əsasında qurulmuş ağır zirehli sistemdir ki, tam fərqli fəlsəfəni təmsil edir. Çinin yüngül dağ haubitsaları da oxşar təyinat üçün nəzərdə tutulub, lakin bunlar adətən daha kiçik kalibrdə, yəni 122 millimetr və ya 105 millimetrdə olur. “MArG 155”in fərqi məhz 155 millimetr kalibrini bu qədər yüngül platformaya yerləşdirmə cəhdidir ki, bu, mühəndislik baxımından iddialı, lakin riskli yanaşmadır.
Ermənistanın bu sistemi niyə seçdiyini anlamaq üçün strateji kontekstə baxmaq lazımdır. İkinci Qarabağ müharibəsində Ermənistanın artilleriyası əsasən sovet dövrü sistemlərindən ibarət idi: 122 millimetrlik D-30 yedəkdə daşınan haubitsaları, 152 millimetrlik “2A36 Giatsint” və D-20 haubitsaları, “BM-21 Qrad” yaylım atəşli reaktiv sistemləri. Bu sistemlər mənzil, dəqiqlik, mövqe dəyişdirmə sürəti və rəqəmsal inteqrasiya baxımından müasir tələblərə cavab vermirdi. Müharibə zamanı Azərbaycanın pilotsuz uçuş aparatları Ermənistan artilleriya mövqelərini effektiv şəkildə aşkarlayıb məhv etdi ki, bu da mövqe dəyişdirmə sürətinin və aşkarlanma riskinin azaldılmasının nə qədər həyati əhəmiyyət daşıdığını göstərdi. “MArG 155” bu dərslərin işığında seçilmiş sistem kimi görünür: sürətli mövqe dəyişdirmə qabiliyyəti əks-batareya atəşindən qaçma şansını artırır, yüngül çəki dağlıq ərazidə yerləşdirilməni asanlaşdırır, 155 millimetrlik kalibr isə müasir sursat növlərindən istifadə imkanı verir.
Lakin bu seçimin zəif tərəfləri güclü tərəflərindən az deyil və bəlkə də daha çoxdur. Sistemin əsas zəif nöqtələrini xülasə etsək, bir neçə kritik məsələ ortaya çıxır. Heyət qorunmasının minimal olması müasir PUA-larla zəngin döyüş meydanında ciddi sağqalma riski yaradır. Otuz doqquz kalibrlik lülənin təmin etdiyi mənzil müasir artilleriya duellərində rəqiblərin daha uzun mənzilli sistemləri qarşısında çatışmazlıq yaradır. Daxili sursat ehtiyatının məhdudluğu davamlı atəş dəstəyi imkanını azaldır. Yüngül platformanın geri təpə idarəetmə problemləri uzunmüddətli istismarda struktur yorğunluğuna və dəqiqlik itkisinə səbəb ola bilər. Ekstremal iqlim şəraitinə adaptasiya əlavə sınaq və modifikasiya tələb edir. Ehtiyat hissələri və texniki xidmət zəncirinin sıfırdan qurulması zərurəti əməliyyat hazırlığında müvəqqəti boşluq yarada bilər. Hindistanın coğrafi uzaqlığı müharibə şəraitində logistik dəstəyin vaxtında çatmasını çətinləşdirə bilər. Sistemi idarə edəcək heyətin hazırlanması və yeni doktrinanın mənimsənilməsi vaxt tələb edir.
Güclü tərəfləri isə aydındır, lakin məhduddur: yüksək hərəkətlilik yalnız düzgün taktiki istifadə zamanı üstünlüyə çevrilir, yüngül çəki yalnız müvafiq ərazidə əhəmiyyət kəsb edir, 155 millimetrlik kalibr isə yalnız müasir sursat təmin edildikdə tam potensialını göstərir. Ermənistan kontekstində bu sistemdən effektiv istifadə perspektivi məhduddur, onun sursat təminatı məhdud, texniki xidmət imkanları yetərsiz, heyət hazırlığı səviyyəsi qeyri-kafi, komanda-idarəetmə strukturu isə yeni artilleriya sistemlərinə uyğun inteqrasiya olunmayıb. Nəticədə, “MArG 155” Ermənistan üçün yalnız nominal əməliyyat dəyəri kəsb edir və onun real döyüş effektivliyi ciddi şəkildə məhdudlaşdırılır.
(Ardı var...)
Firuz Bağırov
Ordu.az
